Het boek Psalmen ontleent zijn naam aan het Griekse woord psalmos, een vertaling van het vaak voorkomende Hebreeuwse psalmopschrift mizmor: een lied dat onder begeleiding van snaarinstrumenten moest worden gezongen. In de Hebreeuwse bijbel heet het boek Tehiliem, Lofliederen. In die titel wordt uitgedrukt dat het psalmboek in zijn totaliteit, inclusief de klaagzangen en gebeden die erin voorkomen, een veelstemmig loflied is op de God van Israël. Het boek behoort tot de Ketoevim, de Geschriften.

Veel psalmen danken hun ontstaan aan de eredienst in cultische centra, zoals de tempel van Jeruzalem, of komen voort uit persoonlijke ervaringen en omstandigheden. Ze zijn voor een deel geschreven en gebundeld voor gebruik in de liturgie. Maar er zijn ook psalmen waarin een verwijzing naar de eredienst ontbreekt. Het boek Psalmen met zijn grote diversiteit aan liederen (klaagzangen, gebeden, hymnen en dankpsalmen) is kennelijk bedoeld voor algemeen gebruik door de hele geloofsgemeenschap.

Verdere info over Psalmen:

• Kenmerken»
• Opbouw van het boek»
• Wanneer is dit boek geschreven?»

Uit het Nieuwe Testament en uit de zogeheten Dode-Zeerollen blijkt dat het boek Psalmen veel gelezen werd in het antieke jodendom en het vroegste christendom, en ook nu worden de Psalmen tot de belangrijke literatuur gerekend. De poëzie in het boek Psalmen is vaak van hoog niveau. Een opvallend poëtisch procédé is het parallellisme: twee opeenvolgende versregels die naar vorm of inhoud met elkaar overeenkomen. Zulke parallelle versregels kunnen dezelfde gedachte of juist het tegengestelde uitdrukken. Ze kunnen elkaar ook aanvullen, wanneer een gedachte uit de eerste regel in de tweede wordt uitgewerkt. Dergelijke parallellie is in het algemeen een karakteristiek van de Hebreeuwse poëzie, en ook in de vertaling is die goed zichtbaar. Dat geldt ook voor de vaak sterke beeldspraak en andere poëtische kenmerken van de Hebreeuwse tekst, zoals ritme en allerlei vormen van klankherhaling.

Het psalmboek is een verzameling van honderdvijftig poëtische teksten van verschillende aard en herkomst, maar met een grote onderlinge samenhang. Psalm 1 en 2 vormen samen met Psalm 146-150 het raamwerk van het hele boek. Daarbinnen staan vijf kleinere verzamelingen van psalmen: Psalm 1-41, Psalm 42-72, Psalm 73-89, Psalm 90-106 en Psalm 107-150. Deze verzamelingen worden gescheiden door formules van lofprijzing in Psalm 41:14; 72:18-19; 89:53 en 106:48. De vijfdeling is ook bekend uit andere verzamelingen geschriften in de Joodse traditie, zoals de Tora, de vijf boeken van Mozes. Binnen de vijf verzamelingen van psalmen zijn verschillende psalmen aan te wijzen die om een of andere reden bij elkaar horen. Er zijn psalmverzamelingen die op naam staan van personen zoals David (bijvoorbeeld Psalm 3-41; 51-71 en 138-145), Asaf (Psalm 73-83) en Korach (Psalm 84-85, 87-88). Ook kunnen op elkaar volgende psalmen thema’s en motieven gemeenschappelijk hebben (Psalm 9 en 10, Psalm 42 en 43). Bekend zijn verder de psalmen over het koningschap van God (bijvoorbeeld Psalm 20, 72, 89, 110), bedevaartspsalmen (Psalm 120-134), en een groep die als Hallel-psalmen (‘lofpsalmen’) wordt aangeduid (Psalm 113-118, 135-136 en 146-150). Veel psalmen worden voorafgegaan door een opschrift dat de naam bevat van de persoon aan wie de psalm is toegedicht, een muzikale aanduiding, een aantekening over de soort en het gebruik van de psalm, of een historische notitie.

Voor de meeste psalmen geldt dat het moeilijk vast te stellen is wanneer ze zijn ontstaan. Het boek heeft zijn huidige vorm vermoedelijk pas gekregen tussen 200 en 150 v.Chr. De oudste psalmen zijn waarschijnlijk tussen 1000 en 586 v.Chr. geschreven voor gebruik in de tempel van Salomo, maar een groot aantal dateert uit de tijd van de tweede tempel (na 515 v.Chr.). Een enkele keer is een globale datering uit de inhoud van een lied af te leiden, zoals bij de psalmen die terugblikken op historische gebeurtenissen als de Babylonische ballingschap, die duurde van 586 tot 539 v.Chr.