Het boek Jesaja ontleent zijn naam aan een profeet, Jesaja, de zoon van Amos, die in Jeruzalem leefde en als profeet optrad in de periode 750-700 v.Chr. Het boek is in zijn huidige omvang een verzameling van profetische teksten die in de loop van ongeveer drie eeuwen zijn overgeleverd en uiteindelijk als één geheel op schrift zijn gesteld.

Men onderscheidt meestal drie delen in het boek Jesaja: Jesaja 1-39, Jesaja 40-55 en Jesaja 56-66.

Verdere info over Jesaja:

• Jesaja 1-39»
• Jesaja 40-55»
• Jesaja 56-66»
• Wanneer is dit boek geschreven?»

De eerste verzameling van profetieën is te vinden in Jesaja 1-39. De politieke omstandigheden in de tweede helft van de achtste eeuw v.Chr. zijn een belangrijke factor in het profetisch optreden van Jesaja. De koninkrijken Juda en Israël worden bedreigd door Assyrië, en willen samenwerking zoeken met Egypte en anti-Assyrische coalities.

Belangrijke thema’s in de profetische uitspraken van Jesaja zijn: de Davidische dynastie, Jeruzalem als koningsstad en plaats van de tempel, de kritiek op cultische en sociale misstanden, en de ondergang van vijandige volken. Een opvallend motief is de ‘dag van de HEER’: de dag waarop God niet alleen straft, maar ook redding zal brengen.

In veel van zijn profetieën roept Jesaja op tot een andere levenswandel. Op verwijtende toon wordt verwerpelijk gedrag aan de kaak gesteld. Maar hij bemoedigt ook, met heilsaankondigingen waarvan sommige verband houden met de komst van een messiaanse figuur met de naam Immanuël, wat betekent: ‘God met ons’ (zie bijvoorbeeld 7:14).

De stijl van de poëzie in dit gedeelte is beeldend, krachtig en compact. Het taalgebruik is vaak tamelijk verheven, behalve daar waar de profeet zich onverbloemd en scherp over misstanden uit. Het proza in Jesaja 1-39 heeft een vrij neutrale stijl.

In Jesaja 40-55 staat een tweede verzameling profetieën. Deze worden gewoonlijk toegeschreven aan een profeet die optrad gedurende de Babylonische ballingschap (586-539 v.Chr.) en die wordt aangeduid met de term Deutero-Jesaja, ‘de tweede Jesaja’. Men veronderstelt dat hij een geestverwant is geweest van de grote profeet Jesaja. Zijn profetieën hebben betrekking op een tijd zonder hoop of perspectief. De profeet kondigt echter aan dat God het verstrooide en vertrapte volk zal bevrijden door toedoen van Cyrus, de koning van de Perzen (44:28-45:8). De terugkeer naar het eigen land wordt vergeleken met de uittocht uit Egypte: voor de tweede maal gaat het volk een nieuwe toekomst tegemoet.

Een belangrijk thema in dit gedeelte is dat de God van Israël heel anders is dan andere goden. Hij heeft de wereld geschapen en bepaalt de loop van de geschiedenis: hij zal Israël in ere herstellen, en dan zal het een licht voor andere volken zijn. Dit wordt toegespitst in de profetieën over de ‘dienaar van de HEER’ (zie 42:1-9; 49:1-9; 50:4-9 en 52:13-53:12). In het Nieuwe Testament worden deze teksten vaak geciteerd in verband met Jezus.

In een poëtisch verheven en beeldende stijl roept de profeet zijn toehoorders op om hun apathie te laten varen en uit de ballingschap terug te keren naar Jeruzalem.

Jesaja 56-66 bevat een derde verzameling profetieën. Velen gaan ervan uit dat hier weer andere profetische stemmen klinken, en in verband daarmee spreekt men wel van Trito-Jesaja, ‘de derde Jesaja’. Anderen zijn van mening dat Jesaja 56-66 een compositorische eenheid vormt met Jesaja 40-55, of zelfs dat heel Jesaja (1-66) een eenheid vormt. De profetieën in Jesaja 56-66 hebben betrekking op de tijd na de terugkeer van de ballingen uit Babylonië. Wanneer de nieuwe toekomst uitblijft en de teruggekeerde ballingen met veel moeilijkheden te kampen krijgen, wordt hun zondige levenswandel als oorzaak aangewezen. De toehoorders wordt op het hart gedrukt eerlijk en rechtvaardig te zijn, de sabbat in ere te houden en niet na te laten de offers en gebeden op te dragen. Tegelijk wordt met name in Jesaja 60-62 op indringende wijze verkondigd dat God zal waarmaken wat hij heeft beloofd.

Het boek Jesaja bevat materiaal uit diverse perioden. Het oudste materiaal stamt uit de 8^e eeuw v.Chr. Het latere materiaal uit de 7^e, 6^e en wellicht 5^e eeuw v.Chr. Het boek als geheel is tot stand gekomen in de periode na de Babylonische ballingschap, waarschijnlijk in de Perzische tijd.