Het boek Jeremia ontleent zijn naam aan een profeet uit Juda die in de tweede helft van de zevende en het begin van de zesde eeuw v.Chr. gedurende ongeveer veertig jaar in Jeruzalem als profeet optrad. Het boek is een verzameling van profetieën en verhalen die betrekking hebben op de jaren rond de verovering en de val van Juda en Jeruzalem in 586.

Verdere info over Jeremia:

• Thema’s en kenmerken»
• Opbouw van het boek»
• Wanneer is dit boek geschreven?»

Het boek Jeremia is te karakteriseren als een profetische tekst die behalve profetische uitspraken ook verhalen over het optreden van de profeet bevat. Het centrale thema van het boek is dat de schuld voor de catastrofe die de Israëlieten treft bij het volk en zijn leiders ligt, en niet bij God. Net als in andere profetische boeken zijn de oproep tot inkeer en afzweren van sociaal onrecht daarbij belangrijke motieven, evenals het geloof in een nieuwe toekomst en een nieuw verbond van God met zijn volk. Jeremia hekelt ook het vertrouwen in de tempel en in de eredienst alsof die zonder meer garantie zouden bieden voor Gods hulp.

Uit het boek blijkt duidelijk hoezeer Jeremia, afkomstig uit een familie van priesters, de godsdienstige en politieke ontwikkelingen van zijn tijd heeft gevolgd. Hij neemt het op tegen de gevestigde orde, maar vindt zelden gehoor bij de koningen van Juda. Zijn inschatting van de politieke machtsverhoudingen brengt hem uiteindelijk in de gevangenis. Wanneer na de verovering van Jeruzalem een groep Judeeërs naar Egypte vlucht, wordt Jeremia tegen zijn wil meegevoerd. Men neemt aan dat hij daar is overleden.

Het boek Jeremia bevat verschillende soorten teksten (profetieën, verhalen, klaagliederen, toespraken), die steeds gekenmerkt worden door een zeer persoonlijke stijl en een beeldend taalgebruik. Opvallend zijn de symbolische handelingen die Jeremia door God opgedragen krijgt, zoals het verbergen van een linnen gordel, het kapotslaan van een kruik, het op de nek nemen van een juk en het kopen van een akker.

In het boek Jeremia zijn drie delen te onderscheiden. Het eerste deel (1-25) bevat naast profetieën tegen Israël en Juda ook veel gegevens over Jeremia zelf, over zijn roeping, zijn optreden als profeet en zijn persoonlijke ervaringen ten tijde van koning Josia en diens opvolgers Jojakim, Jojachin en Sedekia. De verschillende profetieën zijn niet chronologisch geordend. Het tweede deel (26-45) is gewijd aan Jeremia’s toespraken en belevenissen in de jaren rond de ondergang van het koninkrijk Juda. De gegevens hierover zijn, zo blijkt uit het boek, hoofdzakelijk ontleend aan aantekeningen van Baruch, vriend en secretaris van Jeremia, tot wie ook de troostende woorden aan het slot gericht zijn.

In het derde deel (46-51) is, zoals ook in andere profetenboeken, een verzameling profetieën tegen andere volken opgenomen: tegen Egypte, de Filistijnen, Moab, Ammon, Edom, Damascus, Arabië, Elam en Babel. Het laatste hoofdstuk (52) is een later toegevoegd historisch gedeelte. Dit is vrijwel gelijk aan het slot van het boek Koningen (2 Koningen 24:12-25:30), en beschrijft de val van Jeruzalem en de wegvoering van de bevolking naar Babel.

Wanneer en hoe het boek Jeremia in zijn huidige vorm totstandgekomen is, is niet bekend. Mogelijk heeft een auteur het boek samengesteld uit diverse bronnen en zijn de diverse overleveringen en profetieën van Jeremia daarna in de loop der tijd verschillende malen opnieuw geredigeerd. Opvallend is dat er een lange Hebreeuwse tekstversie bestaat naast een kortere Griekse versie. Op grond daarvan veronderstelt men dat het proces van overleveren en schriftelijke vastlegging pas laat tot de Hebreeuwse tekst in zijn huidige omvang heeft geleid.