De titel van het boek Deuteronomium is afgeleid van het Griekse woord deuteronomion, dat ‘tweede wet’ betekent. Het gaat om wetten die bekend zijn uit Exodus, Leviticus en Numeri en die hier herhaald of opnieuw geformuleerd worden. De titel in de Hebreeuwse bijbel is Devariem, ‘Woorden’, naar de eerste woorden van het boek.

Deuteronomium is het vijfde en laatste boek van de Pentateuch, de verzameling van vijf boeken die in de Joodse traditie de Tora wordt genoemd.

Verdere info over Deuteronomium:

• Thema en kenmerken»
• Opbouw van het boek»
• Wanneer is dit boek geschreven?»

In het boek Deuteronomium wordt de lijn van de geschiedenis van Israël die in Genesis is ingezet, doorgetrokken. De belofte aan Abraham dat God zijn nakomelingen het land Kanaän zal geven en dat zij dat grondgebied voor altijd zullen bezitten, lijkt spoedig in vervulling te gaan. Aan het slot van het boek blijkt dat Israël op het punt staat het land binnen te trekken.

In de thematiek van Deuteronomium staat de relatie tussen God en Israël centraal. God heeft Israël exclusief gekozen tot zijn volk, en hij heeft ook één plaats aangewezen waar hij wil worden vereerd. In 6:4 staat een van de meest centrale teksten van het boek en de belangrijkste Joodse geloofsbelijdenis: ‘Luister, Israël: de HEER, onze God, de HEER is de enige!’ De Israëlieten moeten zich afzijdig houden van de andere volken in Kanaän en alleen God dienen. Als ze dat doen, zullen ze in voorspoed leven. Weigeren ze, dan zullen ze door onheil worden getroffen en uit het gegeven land worden verdreven.

Het boek Deuteronomium bestaat voor het grootste deel uit monologen waarin Mozes de Israëlieten vermanend toespreekt. Daarin spelen wetten een belangrijke rol. De laatste hoofdstukken van het boek bevatten een verhalende tekst, waarin twee poëtische gedeelten zijn ingebed. Kenmerkend voor de stijl van het boek is de zorgvuldige zinsbouw en de herhaling van allerlei typische uitdrukkingen en zinsneden. Het lied en de zegen van Mozes in hoofdstuk 32 en 33 zijn mooie voorbeelden van Hebreeuwse poëzie.

In het boek Deuteronomium zijn vier delen te onderscheiden. In zijn eerste toespraak (1:1-4:43) geeft Mozes een overzicht van de voornaamste gebeurtenissen vanaf het vertrek van de Israëlieten bij de berg Horeb (Sinai) tot de aankomst in de vlakte van Moab. In de tweede toespraak (4:44-11:32) blikt Mozes vooral vooruit en instrueert hij het volk met het oog op de toekomst in het land Kanaän. Hij vervolgt in 12:1-26:19 met het noemen van een groot aantal wetten en voorschriften betreffende het godsdienstig en maatschappelijk leven. In het vierde deel (27:1-34:12) geeft Mozes aanwijzingen voor de intocht in Kanaän en wijst hij Jozua als zijn opvolger aan. Het boek sluit af met het lied van Mozes (32:1-43), de zegening van de twaalf stammen van Israël (33:1-29) en het bericht van Mozes’ dood (34:1-12).

Vanaf de tijd van Ezra en Nehemia (rond 450 v.Chr.) werden de boeken van de Pentateuch aan Mozes toegeschreven. Daarom spreekt men ook wel van ‘de vijf boeken van Mozes’. Volgens de traditie is het boek Deuteronomium geschreven door Mozes ongeveer in de 13e eeuw v.Chr. Tegenwoordig menen velen dat het boek Deuteronomium in een veel latere tijd geschreven is. Een eerste versie van het boek wordt veelal gedateerd in de tijd van de koningen van Israël en Juda (ongeveer 1000-586 v.Chr.). Het boek in zijn huidige vorm is geschreven na de Babylonische ballingschap, in de Joodse gemeenschap in de tijd van de tweede tempel (na 515 v.Chr.).