Het boek Daniël ontleent zijn naam aan de hoofdpersoon, Daniël. Mogelijk gaat deze naam terug op een overlevering die in Ezechiël 14:14 en 20 als bekend wordt verondersteld. In de Hebreeuwse bijbel wordt het boek Daniël gerekend tot de Ketoeviem, de Geschriften, en staat het tussen de boeken Ester en Ezra in. In vele bijbeluitgaven heeft Daniël na Ezechiël een plaats gekregen tussen de profetische boeken.

De gebeurtenissen in het boek Daniël zijn gesitueerd in de tijd van de Babylonische ballingschap, de periode waarin de bovenlaag van de Judese bevolking als ballingen in Babylonië verbleef, na de inname en verwoesting van Jeruzalem door de Babylonische koning Nebukadnessar in 597 en 586 v.Chr.

Een deel van het boek Daniël is niet in het Hebreeuws, maar in het Aramees geschreven: 2:4b-7:28.

Verdere info over Daniël:

• Thema en kenmerken»
• Opbouw van het boek»
• Wanneer is dit boek geschreven?»

In het boek Daniël staan zes verhalen die zich aan het Babylonische hof afspelen. Het tweede deel van het boek bevat vier visioenen; het behoort tot de apocalyptische literatuur waarin de loop van de geschiedenis wordt onthuld. Het boek was bedoeld voor de vrome Joden die streden tegen de Griekse inmenging in de joodse godsdienst en cultuur. De in vroeger tijd spelende verhalen over het geloof en de wijsheid van Daniël dienden tot voorbeeld en inspiratie om de essentiële waarden van de joodse godsdienst niet op te geven. Zijn visioenen over de toekomst boden bemoediging en troost aan wie te lijden had van vervolgingen door Antiochus.

De verhalen zijn in een verzorgde stijl geschreven. De beschrijvingen van de visioenen bevatten veel luisterrijke beelden. Zo worden bijvoorbeeld de verschillende koninkrijken voorgesteld als dieren. De oorspronkelijk beoogde lezers en hoorders hebben de beelden waarschijnlijk goed begrepen. Zij kenden bijvoorbeeld het gebruik van getallensymboliek, zoals zeventig jaar, en ‘één tijd, een dubbele tijd en een halve tijd’, en begrepen versluierde toespelingen op actuele gebeurtenissen.

In het boek Daniël zijn twee hoofddelen te onderscheiden. Het eerste deel (1-6) bevat verhalen over Daniël en enkele vrienden, vrome Joden die hoge posities bekleden aan het hof van Nebukadnessar en zijn opvolgers. Zij geven blijk van grote wijsheid, onder meer door het verklaren van een droom (hoofdstuk 2) en van een geheimzinnige tekst (hoofdstuk 5). Ze worden bedreigd door intriges van de andere hovelingen maar door God beschermd wanneer ze in een vurige oven (hoofdstuk 3) en in een leeuwenkuil (hoofdstuk 6) worden geworpen. In het tweede deel (7-12) volgen beschrijvingen van visioenen aan de hand waarvan Daniël nauwkeurig het verloop van de geschiedenis voorzegt, vanaf de val van het Nieuwbabylonische rijk tot aan de opstand van de Makkabeeën tegen de Griekse overheersing.

De situering van de verhalen in de zesde eeuw v.Chr. betekent niet dat het boek Daniël ook in die tijd geschreven is. Op grond van historisch onderzoek en de taal en de stijl van het boek nemen velen tegenwoordig aan dat het boek in zijn huidige vorm uit de eerste helft van de tweede eeuw v.Chr. stamt. Het boek is dan te plaatsen tegen de achtergrond van het Makkabese verzet tegen de wrede Griekse heerser Antiochus IV Epifanes. Dat verzet gold ook de toenemende Griekse invloeden op godsdienstig en cultureel gebied.