De boeken 1 en 2 Samuel ontlenen hun naam aan een van de hoofdpersonen: de profeet Samuel, de laatste die als rechter leiding gaf aan Israël en daarmee de overgang markeert van de tijd van de rechters naar die van de koningen. Beide boeken vormen (met 1 Koningen 1-2) een doorlopend verhaal, dat in bijbeluitgaven echter bijna altijd in twee boeken wordt gesplitst.

In de Hebreeuwse bijbel hoort Samuel samen met Jozua, Rechters en Koningen tot de groep boeken van de Vroege Profeten. In deze boeken wordt verteld hoe de Israëlieten het land Kanaän in bezit nemen en er hun bestaan opbouwen. Profeten treden op om het volk te herinneren aan de wet van Mozes en te waarschuwen tegen het overtreden van de geboden.

Op grond van de geschiedkundige inhoud worden 1 en 2 Samuel gerekend tot de historische boeken.

Verdere info over 1 Samuel:

• Thema en kenmerken»
• Opbouw van het boek»
• Wanneer is dit boek geschreven?»

In het boek Samuel zijn verschillende thema’s met elkaar verbonden. Het volk van Israël vraagt en krijgt een koning, net als alle andere volken. Dit heeft blijvende sociale en politieke gevolgen voor de samenleving. Tegelijk klinkt uit de mond van Samuel een profetische waarschuwing tegen de instelling van het erfelijk koningschap en wordt het volk eraan herinnerd dat, ook al komt de militaire en bestuurlijke leiding in handen van een koning, uiteindelijk toch God koning van zijn volk blijft en de loop van de geschiedenis bepaalt. Belangrijk is ook de legitimatie van de dynastie van David, aan wie wordt toegezegd dat zijn koningshuis voor altijd zal standhouden. Deze belofte vormt een aanknopingspunt voor de verwachting van een ideale koning in later tijd.

De verhalen in Samuel zijn te beschouwen als een mengvorm van vertelkunst en geschiedschrijving, en gelden als een hoogtepunt in de bijbelse literatuur. De manier waarop motieven als misdaad en straf, haat en liefde, en trouw en ontrouw tegenover mensen en God zijn uitgewerkt, is bijna modern te noemen. In afwisselende scènes worden de belevenissen van de verschillende personages tegen elkaar afgezet, en een groot deel van de verhaallijn ontspint zich in levendige, natuurgetrouwe dialogen. Anders dan bijvoorbeeld in de boeken 1 en 2 Koningen wordt er door de verteller nauwelijks commentaar op de gebeurtenissen geleverd; het wordt aan de lezer zelf overgelaten zich een oordeel te vormen. De verhalen worden afgewisseld door liederen, gebeden en lijsten.

Uit beide Samuelboeken zijn verschillende verhalen bewerkt en opgenomen in 1 Kronieken.

In de tekst van 1 Samuel – 2 Samuel 1 zijn drie delen te onderscheiden. Het eerste deel (1 Samuel 1-8) begint met de geboorte van Samuel. Wanneer blijkt dat Samuels zonen niet geschikt zijn om hun vader als rechter op te volgen, vragen de Israëlieten om een echte koning. Met tegenzin willigt Samuel hun verzoek in. Het tweede deel (1 Samuel 9-16) vertelt hoe Saul door God als koning wordt aangewezen en door het volk wordt ingehuldigd. Maar omdat hij God ongehoorzaam is, kunnen zijn nakomelingen het koningschap niet voortzetten. Het derde gedeelte (1 Samuel 16 – 2 Samuel 1) beschrijft de neergang van Saul en de opkomst van David als de toekomstige koning. Haat en liefde kenmerken de verhouding tussen de door God afgewezen Saul en de reeds tot koning gezalfde David. Hun relatie groeit onvermijdelijk uit tot een strijd om de macht. Sauls kinderen Jonatan en Michal kiezen daarin de kant van David. Wanneer Saul en Jonatan sneuvelen in een gevecht tegen de Filistijnen, krijgt David het koningschap definitief in handen.

Het boek Samuel beschrijft de tijd van Saul en David, volgens de bijbelse chronologie in de 11^e-10^e eeuw v.Chr. Tegenwoordig menen velen echter dat het boek veel later geschreven is en in zijn huidige vorm het resultaat is van een langdurig proces van overleveren en redigeren. Het redactieproces zou begonnen zijn in de tijd van de koningen van Israël en Juda begonnen (ongeveer 1000-586 v.Chr.) en afgesloten na de Babylonische ballingschap, in de Joodse gemeenschap in de tijd van de tweede tempel (na 515 v.Chr.). Zie verder: de rubriek Het ontstaan van de Bijbel.