Het boek Tobit ontleent zijn naam aan de hoofdpersoon, Tobit, een Joodse man die met zijn vrouw en zijn zoon in Nineve woonde. De stam Naftali, waartoe hij behoorde, was in 722 v.Chr. in ballingschap naar Assyrië weggevoerd (zie 2 Koningen 18:9-12). Het verhaal speelt zich af in de decennia daarna. Over de ontstaansgeschiedenis van het boek is niet veel bekend. Het is oorspronkelijk geschreven in het Hebreeuws of het Aramees. Als geheel is het boek alleen bekend in het Grieks. Er bestaat een korte en een lange Griekse versie van het boek. De korte versie is waarschijnlijk een bewerking van de lange, daarom is in De Nieuwe Bijbelvertaling de lange versie vertaald.

Verdere info over Tobit:

• Thema en kenmerken»
• Opbouw van het boek»
• Wanneer is dit boek geschreven?»

Het boek Tobit is wat genre betreft uniek in de bijbel. Het is wel getypeerd als een vertelling, een novelle, een sprookje of een legende. De ziekte van Tobit, zijn wonderbaarlijke genezing en de les die de lezer daaruit moet trekken, zijn kenmerken die het verhaal in de buurt van de legende brengen. Binnen het verhaal heeft de auteur gebruik gemaakt van verscheidene andere genres: volksvertelling, spreuken, testament, gebed en hymne.

Het centrale thema kan samengevat worden in de boodschap: God beloont degenen die goeddoen en toont hun zijn trouw, dat wil zeggen, als zij hem trouw blijven. Het gaat in het verhaal niet alleen om de rituele vervulling van de wet van Mozes, maar zeer zeker ook om handelen op moreel juiste wijze: de doden begraven, de hongerigen voeden, aalmoezen geven aan behoeftigen, respect tonen jegens ouders en ontzag voor God. De figuur van Tobit heeft daardoor een voorbeeldfunctie voor het hele volk van Israël, zoals blijkt uit Tobits danklied aan het slot van het boek.

Het verhaal over Tobit en zijn zoon Tobias kent anders dan bijvoorbeeld de boeken over Judit en Ester geen heroïek. Het gaat over alledaagse personen, en echt spannend is het boek evenmin: de lezer weet al vanaf het begin dat het verhaal goed gaat aflopen.

Tobit, een vrome, rijke Jood die in Nineve woont, doet veel goed voor zijn volksgenoten, maar wordt blind en verliest zijn aanzien en zijn fortuin (hoofdstuk 1-2). Tobit stuurt zijn zoon Tobias naar Medië om geld te halen dat hij daar in bewaring heeft gegeven (hoofdstuk 4). Tobias reist naar Medië en wordt daarbij begeleid door de aartsengel Rafaël, die zich onder de naam Azarias als reisgenoot heeft aangeboden (5:1-6:9). Onderweg overnachten ze in het huis van Raguël, een familielid. Tobias trouwt met Raguëls dochter Sara, en nadat Rafaël het geld in Medië heeft opgehaald, keren ze gedrieën terug naar Nineve (hoofdstuk 6-10). Tobit wordt genezen en Rafaël maakt bekend wie hij is (hoofdstuk 11-12). Hoofdstuk 13 bestaat uit een lofprijzing van Tobit.

Over de datering van het boek Tobit lopen de meningen sterk uiteen. Een datering aan het einde van de derde of het begin van de tweede eeuw v.Chr. lijkt het meest aannemelijk. De plaats van ontstaan is moeilijk vast te stellen. Veelal wordt aangenomen dat de auteur buiten Palestina leefde. Van de auteur kan verder alleen gezegd worden dat hij een vrome Jood was.